19 November 2017 - یکشنبه 28 آبان 1396
جستجوی مقالات
کلید واژگان
جستجوی پیشرفته
شناسنامه ی نشریه
صاحب امتیاز:
موسسه پژوهشی علوم و فناوری رنگ و پوشش
مدیر مسئول:
پروفسور زهرا رنجبر
سردبیر:
دکتر شهره روحانی
مدیر اجرایی:
دکتر مریم عطائی فرد
شاپا چاپی:
2251-7278
شاپا الکترونیکی:
2383-2223
دسترسی سریع
آخرین شماره ها
نظر سنجی
نظر شما در مورد سایت نشریه دنیای رنگ چیست؟
مطلوب
نسبتا مطلوب
نیاز به بهسازی دارد
ضعیف

جایگاه نمادین رنگ در قالی‌های محرابی صفوی

نشریه: سال هفتم - شماره اول - بهار 1396 - مقاله 6   صفحات :  47 تا 65



کد مقاله:
JSCW-05-01-2017-10302

مولفین:
محمدرضا شاه پروری: دانشگاه شاهد - دانشکده هنر
سید محمد مهدی میرزاامینی: دانشگاه اصفهان - دانشگاه هنر اصفهان
مصطفی زارع مهرجردی: دانشگاه هنر اسلامی تبریز - دانشكده هنر اسلامی
امید شیخ بگلو: دانشگاه هنر اسلامی تبریز - دانشكده هنر اسلامی


چکیده مقاله:



قالی از مصادیق هنر اسلامی است که از جلوه‌های زیبایی و آیینی برخوردار می‌باشد. این هنر ملی در دوران حکومت خاندان صفوی مورد توجه قرار گرفت. از این عصر قالی‌هایی با طرح‌ها و نقش‌های متفاوت بجای مانده که هر یک از مفاهیم ویژه‌ای با هدف ترویج تشیع برخوردار است. از این جمله قالی‌ها و قالیچه‌های محرابی می‌باشد که به سبب کاربرد مذهبی در این دوران مورد توجه قرار گرفته و در کارگاه‌های درباری در انواع و ابعاد متفاوت تولید می‌شده است. قالیچه‌های محرابی که قرابت نزدیکی به ساختار معماری و محراب مساجد دارند، با رنگ‌ها، آرایه‌های تجریدی گیاهی و هندسی و خط نگاره‌هایی با مضامین آیات و احادیث متبرکه مزین شده‌اند. حال با توجه به نمادگرایی در قالی ایرانی و استفاده آیینی قالی محرابی در پژوهش حاضر رنگ‌ها و رنگ‌بندی قالی محرابی عصر صفوی مطالعه و بررسی شد تا در گام نخست رنگ‌های موجود و مشترک میان قالی‌های محرابی شناسایی شود. در گام بعدی جهت اطمینان از کاربرد تعمدی و یا تصادفی رنگ‌ها در قالی‌های محرابی، رنگ‌بندی قالی‌های محرابی با غیرمحرابی مقایسه شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد رنگ‌های کاربردی در قالی‌های محرابی به صورت آگاهانه انتخاب شده است و اختلافاتی میان رنگ‌بندی غیرمحرابی وجود دارد. در قالی‌های محرابی علیرغم کاربرد نقش‌مایه‌های متنوع، تنها از هفت رنگ ثابت در رنگ‌بندی قالی‌های محرابی استفاده شده است. این رنگ‌ها که در عرفان اسلامی مقدس و مورد احترام می‌باشند عبارتند از سفید، مشکی، صندل، آبی، سرخ، زرد و سبز كه هر یک از رنگ‌های مذکور جایگاه ثابتی را در عموم قالی‌های محرابی به خود اختصاص داده و به مفاهیم نمادین و مقدسی همانند ترویج مذهب شیعه، وحدت و حضور آدمی در بهشت اشاره دارد. بدین ترتیب نتیجه نهایی پژوهش نشان می‌دهد، جایگاه و چیدمان رنگی قالی‌های محرابی صفویه در خدمت مفاهیم مستتری است که افزون بر ادراک مفاهیم اسلامی و شیعی، باعث تشدید حالات معنوی و عرفانی نمازگزار حین انجام فریضه الهی نماز می‌شود. این پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به روش کیفی توصیفی- تحلیلی به انجام رسیده است.


Article's English abstract:

Carpet is an instance of Islamic art and a display of beauty and religion. This national art became the center of focus during the reign of the Safavid dynasty. Many carpets with different designs and patterns have survived from this era, each carrying a particular meaning with the aim of promoting Shia Islam. These include prayer carpets and rugs which were produced in many sizes and variants in court workshops. These carpets and rugs gained importance in this era due to their religious applications. Prayer rugs which have affinity with the architecture and structure of mosque sanctuaries, have decorations of plant colors, geometric abstract arrays, and pictographs which contain content from Hadith and the Quran. With regards to symbolism in Persian carpet and religious application of prayer carpets, first, the colors of Safavid prayer carpets have been studied in this paper in order to identify the common colors used in these carpets. Next, the color of prayer carpets have been compared to other types of carpets in order to specify whether the use of these colors were deliberate or accidental. Results show that these colors were knowingly chosen and have differences with colors in non-prayer carpets. Although many patterns are used in prayer carpets, only seven specific colors have been applied. These colors, which are considered sacred and respected in Islamic mysticism, are white, black, brown, blue, red, yellow, and green. Each of these colors are constantly utilized in general prayer carpets and portray symbolic and sacred meanings such as promoting Shia Islam, unity, and the presence of man in heaven. Thus, it can be concluded that the role and composition of colors in Safavid prayer carpets is based on implied meanings, which in addition to introducing Islamic and Shia concepts, increases the spiritual state of worshipers in their prayers. This research has been conducted with library sources, and descriptive and analytic qualitative method.


کلید واژگان:
قالی ایرانی، قالی محرابی، رنگ، صفوی، نمادگرایی.

English Keywords:
Persian carpet, Prayer carpet, Color, Safavid, Sumbolism.

منابع:
1. قرآن کریم، ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای، نشر جلیل، مشهد، 1392. 3. ع. میرزایی، م. شجاری، م. پیربابایی، "تجلی اسماء الحسنی در قالیچه‌های محرابی عصر صفوی"، نشریه گلجام، شماره 25، 83-63، 1393. 4. ن. انزابی، "مروري بر رنگ‎هاي ساختاري در طبيعت با بررسي نمونه‌هايي از توري پراش"، نشریه علمی- ترویجی مطالعات در دنیای رنگ، شماره 3، 29-17، 1395. 5. س ح. نصر، "نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت"، دانشگاه تهران، تهران، 1359. 6. ح. بلخاری، "تجلی نور در هنرهای ایرانی- اسلامی"، انتشارات سوره مهر، تهران، 1384. 7. ا. تنهایی، ر. خزایی، "انعکاس مفاهیم نماز در قالیچه‌های محرابی صفویه و قاجار"، نشریه مطالعات هنر اسلامی، شماره 11، 22-7، 1388. 8. پ. اسکندر پورخرمی، م. قاسمی نژاد رایینی، ب. احمدی،"رمز نقوش در سجاده‌ها و فرش‌های محرابی دوره اسلامی در ایران"، نشریه گلجام، شماره 16، 19-9، 1389. 9. ف. فرشید نیک، ر. افهمی، ح. آیت اللهی،" نشانه‌شناسی قالی محرابی: بازتاب معماری مسجد در نقش فرش"، نشریه علمی پژوهشی گلجام، شماره 14، 27-9، 1388. 10. م. تختی، ص. سامانیان، ر. افهمی، "بررسی و تحلیل هندسی فرش‌های محرابی دوره صفویه"، نشریه گلجام، شماره 14، 140-125، 1388. 11. ع. ا. دهخدا،" لغت‌نامه دهخدا"، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، تهران، 1373. 12. س. ج. سجادی، "فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی"، انتشارات طهوری، تهران، 1389. 13. ع. حصوری، "مبانی طراحی سنتی". نشر چشمه، تهران، 1389. 14. ت. بورکهارت، "مبانی هنر اسلامی"، انتشارات حقیقت، تهران، 1386. 15. ک. استادی، "بررسی نسبت برخی از اشیاء در شناخت رنگ"، نشریه علمی- پژوهشی علوم و فناوری رنگ، شماره 3، 167-155، 1395. 17. و. کاندینسکی، ا. نوراله خانی، "معنویت در هنر"، نوبهار، تهران، 1375. 18. ه. کُربن، ف. جواهری نیا، "انسان نورانی در تصوف ایرانی"، انتشارات گلبان، تهران، جلد اول، 1379. 19. ن. نیکوبخت، ع. قاسم‌زاده، "سمبولیسم نور و رنگ در عرفان ایرانی- اسلامی"، نشریه مطالعات عرفانی، شماره 8، 217-183، 1387. 20. م. حرعاملی، ز. کاظمی خلخالی، "کلیات حدیث قدسی"، دهقان، تهران، 1371. 21. ن. اردلان، ل. بختیار، و. جلیلی "حس وحدت"، نشر علم معمار، تهران: 1390. 22. ف. تشکری، "نماد پردازی در هنر اسلامی"، نشریه حکمت و معرفت، شماره 6، 39-34، 1390. 24. ر. احمدی ملکی، "پیکرهای رنگی هفت پیکر"، فصلنامه ادبیات داستانی، شماره 52، 29-18، 1387. 26. م. شهامت، ا. يانشي، "تأثیر روانی رنگ‌ها در انسان"، نشریه موفقیت، شماره 34، 17-9، 1380. 27. ج. س. کوپر، م. کرباسیان، "فرهنگ مصور نمادهای سنتی"، فرهنگ نشر نو، تهران 1386. 28. ا. ی. باخرزی،" اوراد الاحباب و فصوص الآداب"، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، جلد دوم، 1345. 29. ح. ياوري، "روان كاوي و ادبيات"، تاريخ ايران، تهران، 1374. 30. م. داوری‌نژاد، م. شعبانی، "روانشناسی رنگ و کاربرد آن در شهر"، نشریه علمی- ترویجی مطالعات در دنیای رنگ، شماره 3، 35-25، 1392. 31. س. م. امامی جمعه، م. حسن زاده فروشانی، جلوه‌های نور و رنگ در کشفیات عرفانی و تحلیلات روان شناختی، نشریه علمی- پژوهشی پژوهشنامه عرفان، شماره 8، 1-22، 1392. 32. ن. رازی، م العباد، "تصحیح محمد امین ریاحی"، علمی و فرهنگی، تهران، 1383. 33. ک. زمانی، "شرح جامع مثنوی معنوی"، اطلاعات، تهران، چاپ هفتم، 1379. 34. ع. الدوله. سمنانی، "مصنفات فارسی"، به اهتمام نجیب مایل هروی، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1369. 35. ش. شاهین، "مقاله بررسی نماد رنگ در تاتر و ادبیات و در آیین ملت‌ها"، نشریه علمی- پژوهشی هنرهای زیبا، شماره 18، 108- 99، 1383. 36. ر. قاسمی، "رنگ فرمانروای قلمرو فرهنگ"، انتشارات دارالعلم، قم، 1389. 37. م. ع. اکبرزاده، "رنگ و تربیت"، انتشارات میشا، تهران، 1374. 38. ش. ع. کاشانی، م. خواجوی "اصطلاحات الصوفیه"، انتشارات مولی، تهران، 1387. 39. ج. عناصری، "درآمدی بر نیایش و نمایش در ایران"، نشر واحد فوق برنامه جهاد دانشگاهی، تهران، 1366. 40. ا. ص. حاج سید جوادی، "دایرة المعارف تشیع"، انتشارات حکمت، تهران، جلد نهم، 1390. 41. ش. ا. افلاکی العارفی، "مناقب العارفین"، اقبال، تهران، 1386. 42. م. لوشر، "روان‌شناسی رنگ‌ها"، حسام، تهران، 1389. 43. ن. اردلان، "اصفهان در مطالعات ایرانی"، انتشارات فرهنگستان هنر، تهران، 1385. 44. ز. تاج وردی، آ. مختارنامه، "بررس رنگ در بررسی حکایت‌های هفت پیکر نظامی"، نشریه ادب پژوهی، شماره 2، 189- 167، 1386. 45. م. حسین واعظی. ک. سبزواری، "فتوت نامه سلطانی"، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 1348. 46. س. صارمی،" صطلحات عرفانی و مفاهیم برجسته در زبان عطار"، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1386. 47. م. خواجه پور، س. سمندی، ف. عبدالهی، "رنگ، روانشناسی زندگی"، سبزان، تهران، 1389. 48. ح. بلخاری قهی، "مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی"، سوره مهر، تهران، 1390. 49 ش. م. شبستری، "گلشن راز"، یلدا قلم، تهران، 1382. 50. س. ادواردز، "قالی ایران"، انتشارات فرهنگسرا، تهران، چاپ دوم، 1368. 51. س. ج. بصام، م. ح. فرجو، س. ا. ذریه زهرا، "رویای بهشت، هنر قالیبافی ایران"، سازمان اتکا، تهران، جلد اول، 1383. 52. ن. مکارم شیرازى، "تفسیر نمونه"، دار الکتب الإسلامیة، تهران، جلد بیست و دوم، 1374. 53. س. م. میرزاامینی، م. شاه‌پروری، "بررسی ماهیت وجودی نقش شکار در فرش‌های دوره صفویه"، نشریه گلجام، شماره 24، 124-97، 1392. 54. آ. پوپ، ف. آکرمن، ن. دریابندری "سیری در هنر ایران"، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، جلد دوازدهم، 1387. 56. س. ر. مرتضوی‌فر، ف. فرزان، س. عالم طلب پشتیری، "اهمیت رنگ در بازاریابی"، نشریه علمی- ترویجی مطالعات در دنیای رنگ، شماره 2، 96-89، 1395. 57. س. فردوسی، پ. شکری فیروزه جاه، "اهمیت رنگ در فضای شهری"، نشریه علمی- ترویجی مطالعات در دنیای رنگ، شماره 3، 72-61، 1393. 58. ر. ابراهیمی بریسا، ح. رسالتی، ر. صبا زودخیز، "مروری بر اهمیت و کاربرد انواع رنگدانه‌ها و مواد رنگزای مورد مصرف در صنایع کاغذ سازی"، در بازاریابی، نشریه علمی- ترویجی مطالعات در دنیای رنگ، شماره 1، 19-11، 1393.

English References:
2. H. Corbin, Physiologie de Ihommde de dumiere dans le Sufisme Iranian, Desclée de Brouwer, paris, 1961. 16. N. Ohta, A. Robertson, Colorimetry, John Wiley & Sons Ltd, Canada, 2005. 23. N. Ardalan, L. Bakhtiar, The Sense of unity, University of Chicago Press, Chicago, 1973. 25. T. Burckhardt, Art of Islam, Language and Meaning, World Wisdom, Indiana, 1976. 55. R. Stead, The Ardabil Carpets, Getty Trust Publications, California, 1974.



فایل مقاله
تعداد بازدید: 526
تعداد دریافت فایل مقاله : 13